آیا کرونا اقتصاد ایران را زمین گیر می کند؟

گسترش اپیدمی کرونا، اقتصاد جهانی را در ماههای اخیر به شدت تحت تاثیر قرار داده است. رکود فراگیر اقتصادی و بیکاری گسترده ناشی از اجرای سیاستهای ناگزیر قرنطینه و فاصلهگذاری، چشمانداز نگرانکنندهای را حداقل در کوتاهمدت برای اقتصاد جهان و برای همه کشورهای جهان ایجاد کرده است. در این میان اقتصاد ایران که از دو سال پیش تحت تحریم های گسترده و همه جانبه آمریکا قرار دارد، ضربات بسیار سنگین تری را باید تاب بیاورد، به طوری که بسیاری این پرسش را مطرح می کنند که آیا کرونا اقتصاد ایران را زمینگیر میکند؟

اقتصاد ایران پیش از بروز اپیدمی کرونا بر اثر تحریم های گسترده آمریکا بشدت تضعیف شده بود. صادرات نفت ایران از بیش از ۲ میلیون بشکه در روز (۲ سال پیش) به چند صدهزار بشکه در روز سقوط کرده بود. بر اساس برآوردهای صندوق بینالمللی پول بعد از خروج ایالاتمتحـده از توافق هستـهای، ارزش ریـال به عنوان پول ملی هر سال بیش از ۵۰ درصـد کاهـش یافته است. تورم سالانه با شتاب فزاینده به ۴۰ درصد رسید و شرکتهای بزرگ خارجی کشور را ترک کردند و براساس همین برآورد، اقتصاد ایران در سال گذشته یک رشد منفی نزدیک به ١٠ درصدی را تجربه کرد. به بیان دیگر اقتصاد ملی طی سال گذشته ده درصد منقبض و کوچکتر شد و به موازات آن اکثریت مردم ایران ده درصد فقیر تر شدند.

حتی قبل از شیوع ویروس کرونا مقامات جمهوری اسلامی بهخوبی میدانستند که قادر بهکاهش صدمات اقتصادی ناشی از تحریم های آمریکا و انزوای اقتصادی ایران به خانوارها و بهخصوص اقشار کمدرآمد جامعه نیستند. بروز بحران های بزرگ اجتماعی در دو سال اخیر در ایران- اعتراضات مردمی و ضد حکومتی دیماه ١٣٩٦ و آبمانماه ١٣٩٨ به باور بسیاری افزون بر مسائل سیاسی، ریشه در مشکلات اقتصادی و معیشتی داشته است.

بنابراین اقتصاد داخلی ایران پیش از شیوع ویروس کرونا نیز آسیب پذیرشده بود و شرایط سخت و پرتلاطمی را تجربه میکرده است.

اقتصاد ایران با آغاز اپیدمی کرونا

با شیوع ویروس کرونا، اقتصاد ایران با دشواری های تازه ای روبرو شد. برخی برآورد می کنند که ضربه اپیدمی کرونا بر اقتصاد ایران می تواند به مراتب سخت تر از تحریم های آمریکا باشد و اجماع این دو می تواند اقتصاد ایران را زمینگیر کند.

اپیدمی کرونا عمدتاً از دو راه به اقتصاد ایران لطمه می زند. نخست آنکه تعاملات تجاری ایران را که بر اثر تحریم های آمریکا محدود شده، بازهم محدود تر می کند.

ضربات کرونا بر تحارت خارجی ایران

درحالیکه بیش از نیمی از درآمد های کاهش یافته کشور تحت تحریم های امریکا از محل کانالهای تجارت منطقهای تأمین می شد، با شیوع ویروس کرونا همسایگان ایران، یکی پس از دیگری مرزهای خود را با کشور بستهاند. بنابراین، صادرات ایران از این طریق بهشدت کاهش یافته است. از آنجاکه اولین شریک تجاری ایران چین است-حدود ۲۳ درصد از صادرات غیرنفتی کشور (بیش از ۸ میلیارد دلار) در ۱۱ ماهه ابتدای سال ۱۳۹۸ به چین بوده است- با شیوع ویروس کرونا در ووهان چین در ماه دسامبر، تجارت غیر نفتی با چین به تدریج دچار اختلال شد. در همان حال صادرات نفتی غیر رسمی ایران به چین نیز به شدت کاهش یافت. درهمین حال صادرات نفت ایران به کمترین میزان خود در ۴ دهه گذشته رسید.

براساس گزارش وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، اختلال در صادرات ایران از مرزهای زمینی، کاهش ورود و خروج گردشگر، کاهش قیمت و تقاضای جهانی نفت و کاهش محصولات صادراتی کشور در کنار اختلال در تجارت با چین، از مهمترین پیامدهای شیوع ویروس کرونا در حوزه تجارت خارجی کشور هستند.

ضربات کرونا بر اقتصاد داخلی ایران

شیوع ویروس کرونا، هر دو سمت عرضه و تقاضای بازار کار را تحتتاثیر قرار خواهد داد. تعطیلی و کاهش سطح فعالیتهای اقتصادی منجر به تعدیل نیرو و کاهش تقاضای کار خواهد شد و عرضه کار نیز کاهش خواهد یافت، زیرا برخی افراد که مستقیما با بیماری درگیر شدهاند و برخی دیگر که غیرمستقیم با اقدامات خودمراقبتی و کاهش تعاملات، ساعات کاری خود را کاهش خواهند داد. بنابراین بهنظر میرسد در سال ۱۳۹۹ با کاهش شدید نرخ مشارکت و کاهش اشتغال مواجه خواهیم بود. فعالیت کسب و کارهایی که مستقیما از بحران کرونا متاثر شدهاند بهشدت کاهش خواهد یافت. کاهش فعالیت این کسبوکارها میتواند منجر به بحران بیکاری در کشور شده و رفاه خانوارهای زیادی را تحتتاثیر قرار دهد. در این میان بیشترین ضربه اقتصادی را کسانی متحمل خواهند شد که دارای شغل دائم نیستند، مانند دستفروشان و کارگران ساختمانی. هرچه فعالیت کسبوکارها کاهش یابد، درآمدهای مالیاتی دولت نیز کاهش مییابد. بنابراین با توجه بهکاهش ظرفیتهای مالیاتستانی از فعالیتهای اقتصادی و کاهش قیمت نفت و اقدامات مورد نیاز برای حمایت از کسبوکارها و افراد آسیبدیده و همچنین افزایش مخارج دولت در حوزه بهداشت و درمان، کسری بودجه دولت بیش از گذشته تشدید خواهد شد. با توجه به این موضوع و افزایش نقدینگی، تورم نیز روندی بشدت صعودی به خود خواهد گرفت.

در همین حال بودجه دولت که پیش از بروز کرونا دچار کسری بسیار بزرگی بوده است و نزدیک به نیمی از درآمدهای آن تأمین نشده است، با معضلات بزرگی روبرو خواهد شد. بودجه سال ۱۳۹۹ کشور بر اساس صادرات یک میلیون بشکه نفت با نرخ ۵۰ دلاری فروش درهر بشکه تهیه شده است. در این بین، ما شاهد کاهش قیمت نفت سنگین ایران به زیر ۱۵ دلار هستم و صادرات نفت ایران به حدود ٣٠٠ هزار بشکه در روز سقوط کرده است. بهطور کلی بهنظر میرسد کسری بودجه از این محل میتواند خود باعث اختلالات قابلتوجه در اقتصاد داخلی ایران شود. کسری که بخش عمدهای ازآن براساس بودجه ۱۳۹۹، باید توسط انتشار اوراق مالی توسط دولت پوشش داده شود. این درحالی است که براساس توصیه نهادهای بینالمللی، در شرایط بحران دولتها باید برای حمایت از اقتصاد اقدام به بازخرید اوراق خزانه کنند. اقدامی که در کشورهای توسعه یافته انجام می گیرد، اما انزوای اقتصاد ایران و فاصله از بازارهای سرمایه بینالمللی، ایران را به سمت تامین مالی داخلی سوق خواهد داد که میتواند منجر به افزایش نرخ وامدهی و فشار بیشتر بر بودجه و تورم غیرقابل کنترل شود.

باری، همانطور که صادق زیباکلام، استاد دانشگاه و تحلیلگر سیاسی می گوید هنوز قرنطینهای اجرا نشده کفگیر دولت به ته دیگ خورده است."

در چنین شرایطی است که حسن روحانی به رغم توصیه های مقامات درمانی کشور دستور آغاز مجدد فعالیت کسب و کارها را داده است. روحانی در جلسه روز چهارشنبه هیات دولت می گوید راهی جز این پیش روی ما نیست. روحانی در توضیح علت مخالفت خود با قرنطینه کامل و تعطیلی کشور گفت:" برای کارگری که اگر یک روز کار نکند دستمزدی ندارد و پولی ندارد برای غذای شب، او چی؟ او را باید چه کار کنیم؟ برای آن افرادی که الان کسب و کارشان تقریبا در این دو ماه تعطیل شده، تقریبا فروردین را هم میگوییم اواخر آن هستیم، فروردین و ماه اسفند کارشان تقریبا تعطیل شده و کار و شغلی نداشتند.چک هایشان، بدهکاریشان و اجاره مغازههایشان خیلی مشکلات دارند. پس ما باید اینجا دو امر را تلفیق کنیم هم سلامت مردم هم مبارزه با کرونا ، هم فعالیت اجتماعی و اقتصادی در چارچوب مقررات، یادمان نرود چارچوب مقررات و دستورالعملهای پزشکی برای ما اصل است."

زیبا کلام در باره رویکرد روحانی می گوید :" روحانی انتخاب کرده است که چرخ اقتصاد نخوابد و معیشت بخش وسیعی از مردم کمتر به خطر بیافتد. در عین حال امیدوار است اعمال نکردن شدید قرنطینه تلفات انسانی زیادی نداشته باشد. در واقع او متاسفانه به گونهای سیاست انتظار را در پیش گرفته و منتظر نتیجه این سیاست کج دارو مریز در تقابل با کرونا است."

می توان گفت که دولت جمهوری اسلامی با دستور آغاز مجدد فعالیت های اقتصادی در کشور در حالی که اپیدمی کرونا هنوز در ایران در حال گسترش است، ریسک بزرگی را قبول کرده است. ریسکی که می تواند با ابتلای صدها هزار نفر دیگر به کرونا و جان باختن دهها هزار نفر دیگر همراه شود و منجر به یک فاجعه بزرگ انسانی در کشور شود.

مباحث اساسی در مهندسی مکانیک...